Mycobacterium tuberculosis
01. Genel Bilgiler
02. Yaptığı Hastalıklar
03. Laboratuvar Tanısı
04. Epidemiyoloji ve Korunma
05. Tedavi
06. Kullanılan Besiyerleri
01. Genel Bilgiler
Mycobacteriaceae içinde asitlere dirençli, uzun süreli boyada tutulmayla ve ısı desteği ile boyanabilen, boyandıktan sonra da asit ve alkol etkisiyle boyayı bırakmayan, çomak şeklinde, hareketsiz ve Gram pozitif bakteriler bulunur. İnsanlar ve hayvanlar için patojen olan türleri yanı sıra saprofit türleri de bulunur.
Mycobacterium tuberculosis, 1-4 mm uzunluğunda ve 0.3-0.6 mm eninde, ince ve bazen hafifçe kıvrık, hareketsiz, sporsuz, kapsülsüz çomaklardır. Hastalık materyallerinden yapılan boyalı preparatlarda tekli, ikili, üçlü gruplar halinde, bazen birbirlerine paralel veya uçlarından yan yana gelerek X, V, L harfleri oluşturacak biçimde bir arada bulunabilirler.
Gram boyası ile güç boyanırlar. Bunun nedeni hidrofobik özellik gösteren hücre çeperinin boyaların sudaki eriyikleri ile çok az reaksiyona girmesinden dolayıdır. Bu reaksiyon ısı uygulaması ile artırılarak boyama sağlanabilir. Asidorezistan (aside dirençli) bakteriler olarak bilinen Mycobacterium tuberculosis, M. bovis ve M. africanum bu şekilde aldıkları boyayı alkol ve asitli alkol uygulamaları ile de bırakmazlar. Bu özeliklerinden dolayı asido-alkolo rezistandırlar denir.
Bu bakterinin boyanmasında kullanılan yöntem Ehrlich Ziehl Neelsen yöntemidir. Bu boyamada, Mycobacteriumlar mavi zemin üzerinde koyu kırmızı renkte görülürler.
Üremesi için yumurtalı, gliserinli (veya gliserinsiz) Löwenstein-Jensen besiyeri kullanılır ve aerop koşullarda inkübe edilir. Bu koşullarda 4-6 hafta arasında üreyebilir.
Tüberküloz basili denilince; M. tuberculosis,M. bovis ve M. africanum basilleri düşünülür. Bunlardan; M. tuberculosis ve M. bovis birbirlerinden üreme, gliserin etkisi ve deney hayvanlarındaki duyarlılıklarına göre faklılıklar gösterirler. M. tuberculosis; iyi üreyen (örgonik), gliserin etkisi pozitif ve tavşanlardaki patojenliği az olan bir bakteridir. M. bovis ise (disgonik) yani güç gelişen, gliserin etkisi negatif olan ve hem kobay hem de tavşanlar da patojenlik gösteren bir bakteridir. Mycobacterium africanum ise bu iki bakterinin özelliklerinin karışımı özellikler taşır.
Antijen özelliği, bakteri parçalanarak açığa çıkan veya kültür süzüntülerinden elde edilen polisakkarit ve protein yapısındaki maddeler tarafından sağlanır. Hücre çeperlerinde bulunan “kord faktörü” denilen yapı bakterilerden ayrılırsa bakteriler ölmez fakat virülanslarını önemli ölçüde kaybederler. Bakterinin polisakkaridleri, fosfatidleri ve bal mumu yapısındaki maddeleri hastalık lezyonlarının oluşmasına neden olan maddelerdir. Tüberküloz yani verem hastalığının oluşması ve gelişmesinde bakterinin ve antijenlerin miktarı ile organizma arasındaki bağışık yanıt olayları sıkı bir şekilde birbiriyle bağımlıdır.
Bu bakteri birçok dezenfektana diğer sporsuz bakterilere göre daha dirençlidir. Alkol, aseton iyot bileşikleri, sodyum hipoklorid, formaldehit, güneş ışığı ve ultraviyole ışınlarına duyarlıdırlar. Malaşit yeşili gibi boyalara, kuruluğa dirençlidir ve ayrıca toprakta ve sularda 4-5 ay yaşayabilirler. Yüksek ısıya dayanıklı değildir.
02. Yaptığı Hastalıklar
Mycobacterium tuberculosis tüberküloz veya verem hastalığının etkenidir. Yerleşim organına göre, akciğer, plevra, adenit, böbrek, menenj ve milyer tüberküloz çeşitleri görülür. Hastalık ile hücresel direnç ve aşırı duyarlılık birlikte görülürler. Aşırı duyarlılık ölçülerek direnç ve enfeksiyon hakkında da bilgi sahibi olunabilir. Aşırı duyarlılık Tüberkülintestleri ile ölçülür.
Tüberkülin, tüberküloz basillerinin yoğunlaştırılmış bir kültür süzüntüsüdür. Tüberkülin duyarlılığının araştırılmasında çeşitli deri testleri kullanılır. Bugün en çok kullanılan standart PPD (Purified Protein Derivative) ile uygulanan Mantoux testidir. Bu teste; ön kolda intradermal olarak 0.1 ml PPD enjeksiyonu ile yapılır. Standart miktar 5 ünitedir. Allerjik kişilerde 48-72 saat sonra şırınga yerinde kızartı, şişlik ve ödem görülür. Oluşan eritemin o kadar değeri olmayıp asıl ölçülecek bölge orta kısmındaki ödem ve sertliktir. 10 mm veya daha fazla bir sertlik alanı kesin olarak olumlu, 6-9 mm’lik bir reaksiyon hafif olumlu olarak değerlendirilir. Az bir kızartı veya hiçbir şey görülmemesi halinde reaksiyon olumsuzdur. Tüberküloz basilleri ile hiç temas etmemiş bir kişide tüberkülin testleri olumsuz sonuç verir. Testin olumlu çıkması kişinin daha önce bir tüberküloz enfeksiyonu geçirdiğini, halen tüberkülozlu olduğunu ya da aşılanmış olduğunu gösterir.
03. Laboratuvar Tanısı
Laboratuvar örnekleri hastalığın bulunduğu bölgeye göre balgam, plevra, periton, eklem mayileri, apse lezyonlarından alınan irin ve beyin omurilik sıvısı, idrar, mide suyu, kan ve enfekte hayvan sütleri örnek olabilir. Bağırsak tüberkülozunda ve balgamın yutulduğu durumlarda tüberküloz basilleri dışkıda bulunabileceğinden dışkının mukuslu ve pürülan olan kısımlarından alınan örneklerde bakteriler gösterilebilir.
Mikroskobik inceleme için alınan örnekler Ehrlich-Ziehl-Neelsen yöntemi ile boyanır. Ayrıca floresan boyama yöntemleri de kullanılabilir. Boyama yöntemlerinden önce benzeşikleştirme ve yoğunlaştırma işlemleri yapılarak basillerin alınan örnek içinde serbest kalması ve sonrada bir araya toplanması yani yoğunlaşması sağlanır. Mikroskobik incelemelerde basil bulunamaması bakterinin olmadığını kesin olarak göstermez. Kültür ve hayvan deneylerinin de yapılarak sonuçların negatif çıkması kesin bakteri yokluğunu gösterir.
Kültür için alınan örnekler Löwenstein-Jensen ve benzeri besiyerlerine ekim yapılarak 37 oC’lik etüve de 4-8 hafta inkübe edilir ve 6-8 hafta sonra gözle görünen koloni oluşumu yoksa öze besiyerine sürtülerek alınan örnek boyanarak incelenmelidir.
Deney hayvanı olarak kobay kullanılır. Çünkü insan tüberkülozunda özellikle Mycobacterium tuberculosis ve Mycobacterium bovis cinsleri sıklıkla bulunduğundan, kobay bu iki bakteriye de duyarlı olduğundan seçilecek deney hayvanıdır.
Yavaş üreyen bir bakteri olduğu için çabuk yöntemler günümüzde önem taşımaktadır. Bu yöntemlerden olan Bactec yöntemi Mycobacterium tuberculosis‘in 14 gün içinde üremesini sağlayabilmektedir. Ayrıca PCR, EIA ve kompleman birleşmesi yöntemleri de kullanılabilir.
04. Epidemiyoloji ve Korunma
Akciğer tüberkülozu olan hastalar öksürükleri ile enfekte damlacıkları ve balgamla bakteriyi dışarı atarlar. Sağlam kişiler tarafından bakteri, solunan havadaki toz zerrecikleriyle alınarak bulaşma meydana gelir. Mycobacterium bovis hasta ineklerin sütlerinden insanlara geçer.
Korunmada hastaların ayrılması, hasta hayvanların tedavisi, süt ve besin maddeleri ile uğraşanların kontrollerinin yapılması ve toplumun eğitimi önem taşır. Bağışıklama yani aşılama en önemli korunma yöntemidir.
Aşılamada BCG (Bacille de Calmette-Guerin) aşısı kullanılır. Bu aşı, Mycobacterium bovis bakterisinin insan ve hayvanlar için virülansını kaybetmiş, canlı ve atenüe duruma getirilmiş kökeni kullanılarak hazırlanır.
05. Tedavi
Hastaların yaşam koşullarının iyileştirilmesi yani iyi beslenme ve istirahat ortamlarının sağlanması gerekir. Tedavide antibiyotikler kullanılır. Özellikli olan antibiyotiklere direnç gelişip gelişmediği test edildikten sonra tedavi başlanmalıdır. Genellikle streptomycin, izoniyazid, rifampicin, PAS gibi antibiyotikler kullanılabilir.
06. Kullanılan Besiyerleri
Analizinde Löwenstein-Jensen Medium kullanılır.