Salmonella

Salmonella

01. Genel Bilgiler
02. Yaptığı Hastalıklar 
02.01. Tifoid Salmonella Enfeksiyonları
02.02. Enterik Salmonella Enfeksiyonları
02.03. Septisemik Salmonella Enfeksiyonları ve Lokal Enfeksiyonlar
03. Laboratuvar Tanısı
04. Epidemiyoloji ve Korunma
05. Tedavi
06. Kullanılan Besiyerleri

01. Genel Bilgiler
Salmonella Enterobacteriaceae grubu üyesidir. Salmonella kendi içinde büyük bir grubun temsilcisidir. Salmonella A dan Z ye kadar gruplara (en çok karşılaşılan A, B, C1, C2, C3, C4, D1, D2, D3, E1, E2, E3, F, G1, G2 gibi) ayrılmıştır. Ortak O antijenleri ile serovarlara ayrılır. Kauffmann-Whitteşemasının özellikleri korunarak yeni serovarlar eklenerek büyük bir grup oluşmuştur.

Salmonella’lar genel olarak 2.0-5.0 mm boyunda 0.7-1.5 mm eninde basil şeklinde peritrik kirpikleri aracılığı ile hareketli (Salmonella gallinarum veya Salmonella pullorum hareketsizdir), sporsuz, kapsülsüz, Gram negatif, aerop veya fakültatif anaerop ve 20-40 ^oC’ler arasında üreyebilen bir bakteridir. Genellikle S tipi koloniler yaparlar. M koloni oluşturan S. schottmuelleri (S. paratyphi B) gibi bakteriler bulunur. Bunların M antijenlerinin bulunduğu ve anti O ayrıca anti H serumları ile aglütinasyonu engelledikleri bilinmektedir. Uygunsuz ortamlarda üreyen Sal­monella'lar R koloniler de yaparlar. Karbonhidratlardan laktoz, sakkaroz, adonitol ve salisine etki etmezler ve bu şekilde diğer bakterilerden ayırt edilirler. H₂Syaparlar (S. paratyphi A hariç), IMViC testi (-,+,-,+), Üre negatif, ONPG deneyi negatif, Lizin ve Ornitin dekarboksilaz  testleri gruplara göre değişik özellikler gösterir. Isı, kuruluk, gün ışığı ve antiseptiklere duyarlı fakat soğuk ortamlara, bazı boyalara (malaşit yeşili gibi) ve nemli ortama çok dirençlidirler. Ayrıca Sodium deoxycholate koliform bakterilerin üremesini azaltmasına rağmen Salmonella ve Shigella'ların üremesini etkilemez.

Antijenik yapı; Somatik (O), Kirpik (H), ve Yüzeysel (Vi, M, Fimbria) antijenleri bulunur.

Somatik (O) antijeni; bütün Salmonella’larda bulunur. Bu antijen protein ve lipidlere bağlı olan bir polisakkarit olup hapten özelliğindedir. Bu polisakkarite bağlı 3-4 adet monosakkaritin oluşturduğu oligosakkarit grupları özgül antijenlik özelliğini oluşturur. Isıya (110°C'de 2,5 saat), alkol (%96'lık alkole 4 saat) ve asitlere dirençlidir. For­mol etkisiyle aktivitesini kaybeder. Bu özellikleri serolojik testler için özgül antijenlerin hazırlanabilmesini sağlar. O antijenleri 1,2,3...şeklinde sayılarla adlandırılır.

Kirpik (H) antijeni; hareketli olan bakterilerde bulunur. Protein yapısındadır ve ısı, alkol, asit ve proteolitik fermentlerin etkisiyle parçalanır. Formole dirençlidir. Bu özelliği ile serolojik testler için antijen süspansiyonu hazırlanır. H antijeni, spesifik faz veya Faz 1 antijeni ve nonspesifik veya Faz 2 antijeni adı verilen iki antijenik özellik gösterir. Faz 1 antijenler a, b, c gibi adlandırılırken, Faz 2 antijenleri 1,2,3 diye adlandırılır.

Vi antijeni; somatik antijenin dışında glikolipit yapısında bir antijendir. Bütün Salmonella’larda bulunmaz. Vi antijeni O anti serumu ile aglütinasyonu engellediği için 60 derecede 1 saat ısıtılan bakteri Vi antijenini kaybederek O antiserumu ile aglütinasyon verebilir.
M antijeni; mukoid koloni yapan bakterilerde bulunur. O antiserumu ile aglütinasyonu engellediği için 100 derecede 2,5 saat ısıtılarak etkisi giderilebilir.

Fimbria (Pilus) antijeni; formole dayanıklı fakat 100 derecede 30 dakikada kaybolan bir antijendir. Kendi spesifik antiserumu ile aglütinasyon yapar.

Salmonella’larda çeşitli antijenik değişiklikler görülebilir. Bunlar; OH den O değişikliği, Faz değişikliği, Vi antijen varyasyonu, S-R değişikliği, O antijen değişikliği gibidir.

Bazı Salmonella antijen formülleri:

Salmonella konusunda gıda mikrobiyolojisi ve veteriner mikrobiyoloji sayfalarında da bilgi bulunmaktadır.

02. Yaptığı Hastalıklar
Salmonella farklı klinik tablolar gösteren ve dünyanın her bölgesinde görülebilen enfeksiyonlara yol açar. Bunlar; Tifoid Salmonella enfeksiyonları, Enterik Salmonella enfeksiyonları, Septisemik Salmonella enfeksiyonları ve Lokal enfeksiyonlar gibi gruplar altında incelenebilir.

02.01. Tifoid Salmonella Enfeksiyonları
Tifo ve Paratifo adı verilen enfeksiyonlara neden olur. Oral yolla alınan Salmonella’lar ince bağırsak mukozası yoluyla insan vücuduna girer, çoğalır ve epitelden ona bir zarar vermeden mukozaya geçip, bölgesel lenf bezlerine veya kan dolaşımına karışırlar. Çoğunlukla asemptomatik olan bu yayılma etkenle temastan 24-72 saat içinde oluşur. Retiküloendotelyal sistemin fagosite edici hücreleri, Salmonella’ları içine alır. Bunlardan bazıları, belirgin bir direnç göstererek retiküloendotelyal hücreler içinde ürerler ve yukarıda açıklanan enfeksiyona oranla daha uzun süren yeni bir bakteriyemiye neden olurlar. Klinik semptomlar hastalığın bu döneminde ortaya çıkar.  İnce barsak peyer plaklarında, lenfojen tutulma sonrasında nekroz, ülserasyon, barsak perforasyonları ve intestinal kanamalar görülebilir. İkinci bakteriyemi sırasında, metastatik enfeksiyon odaklarına bağlı olarak apse oluşumu görülebilir. Safra kesesi tutulumunda kolesistit oluşmaksızın bakteri ürer ve safra ile birlikte barsak kanalına dökülür. Bu dönemde dışkıda bakteri Salmonella ile temastan üç hafta sonra bulunur. Ateş, lökopeni, trombositopeni ve rediküloendotelyal hiperplazinin oluşumu bakterinin endotoksinleri ve lipopolisakkarit yapısında olan aktif biyolojik parçaları tarafından oluşturulur.

Bakteri alındıktan 10 gün (3-30) inkübasyondan sonra; baş ağrısı, halsizlik, iştahsızlık, ateş, karın ağrıları ve ishal gibi klinik belirtiler görülür. Hastalığın ikinci haftasında deri döküntüleri, splenomegali ve hepatomegali görülebilir. Hastalığın 2-3 haftasından sonra peyer plaklarındaki erozyonlardan dolayı gizli kanamalar olabilir.

Tanı amaçlı; 1. hafta: Kan kültürü (%90 pozitif), dışkı kültürleri (%10 pozitif), Gruber- Widal serolojik test, kan sayımı testi ile lökopeninin gösterilmesi tanı için anlamlıdır.

2-4. hafta aralarında: Kan kültürü (%30-40 pozitif), dışkı kültürü (%70-80 pozitif), Gruber-
Widal serolojik teste ilk bulgulara göre dört kat veya daha fazla artış bulunması anlamlıdır.

02.02. Enterik Salmonella Enfeksiyonları
Salmonella enfeksiyonlarının en sık görülen şeklidir. Asemptomatik bağırsak enfeksiyonları, şiddetli gastroenterit, enterokolik hastalık tabloları ve bakteriyemiye bağlı apse oluşumları şeklinde görülebilir. Etken olan salmonella’lar insan dışında birçok hayvanın barsak kanallarından izole edilebilir. En sık bulunan taşıyıcılar; tavuk, ördek, domuz, inek, kedi, fare, köpek, papağan cinsi kuşlar, soğuk kanlı hayvanlar ve böceklerdir. Bu hayvanlar; et ve yumurtaları ile veya kontamine besin maddelerini insanlara taşımaları veya su ve besin maddelerini kontamine etmeleri ile hastalığı yayarlar. Salmonella’lar besin maddelerinin düşük sıcaklıklarda ısıtılması sırasında canlı kalabildikleri için kontamine besinlerde daha uzun süre canlı kalabilir. Bakteriyi alan hastalarda kolik tarzında karın ağrısı, bulantı, kusma, ateş, titreme ve ishal görülür. Dışkı sulu, çok miktarda ve kanlı olabilir.

Salmonella enteriti bakterinin alınmasından 8-48 saatlik bir inkübasyondan sonra başlar, klinik bulgular ile beraber önce lökositoz hemen arkasından nötropeni ile karakterize lökopeni görülür. Hasta tedavi edilmezse 2-5 gün içinde iyileşme görülebilirken anemi bulguları kesinleşir.
­
02.03. Septisemik Salmonella Enfeksiyonları ve Lokal Enfeksiyonlar
Bakteri vücuda ağız yolu ile alınır fakat ince bağırsaklarda herhangi bir patolojik belirti vermeden lenf ve kan yoluna geçer. Oradan da bütün doku ve organlara yayılır. Böbrek, eklem, kemik, kalp, karaciğer ve safra yollarına yerleşerek ağrı ve abseler meydana getirirler. Hastalarda üşüme, titreme, ateş, baş ağrısı, bulantı, kusma, kemik ve eklem ağrıları görülür.

03. Laboratuvar Tanısı
Salmonella enfeksiyonunun çeşidine göre inceleme maddeleri de farklıdır. Kan, dışkı, idrar, besin maddeleri, kusmuk, ponksiyon maddesi incelenebilir. Serolojik testler de büyük önem taşır.

Kültür; incelenecek olan materyal Selenit F gibi çoğaltıcı sıvı besiyerine alınır. Bu besiyerinden EMB, ENDO, MacConkey, SS veya Deoxycholate citrate agar plaklarına tek koloni düşecek şekilde pasajlar yapılarak inkübe edilir. Üreyen kuşkulu koloniler hareket ve identifikasyon işlemlerine alınır. IMViC (-,+-,+), TSI (üç şekerli demirli) agarda laktoza ve sakkaroza etkisiz oldukları için yatık kısım kırmızı ve glikozu parçaladıklarından dik kısım asit yani sarı renkte görülür. H₂S oluşumu besiyerinin siyahlaşması ile ve gaz oluşumu hava kabarcıkları ile belirlenir. Elde edilen şüpheli Salmonella bakterilerine serolojik olarak somatik, kirpik antijenler ve bunun faz 1 ve faz 2 antijenlerine karşı elde edilen antiserumlar ile lam aglütinasyonları yapılarak bakterinin kesin adı konulur.

Kan örnekleri; özellikle ateşli dönemlerde alınarak hemokültür işlemleri uygulanır.

Serolojik test; tifoid hastada meydana gelen antikorları göstermek amacıyla yapılır. Gruber-Widal serolojik testinde O aglütininleri hastalığın 1.haftasının sonunda, H aglütininleri ise 2. ve 3. haftalarda kanda yeterli titrede bulunur. Gruber Widal testi tekniğine uygun çalışıldıktan sonra H aglütinasyonu için 2 saat 37 ^oC'da etüvde sonra O aglütinasyonu için bir gece oda ısısında inkübe edilir. Test okunmasındaki sonuçlarda; O aglütininlerinin daha yüksek bulunması hastalığın başlangıç dönemi, O ve H aglütinin titresinin eşit veya H titresinin daha yüksek olması aktif enfeksiyonu ve H aglütinasyonunun yüksek titrede olması geçirilmiş enfeksiyon veya aşılanmış olunduğunu gösterir. Gruber Widal testinin bir hafta ara ile tekrarlanması sırasında O ve H titrelerinde görülecek bir kat veya daha fazla artış tanı için anlam taşır.

04. Epidemiyoloji ve Korunma
Salmonella bakterileri insan ve hayvan kaynaklı olabilirler. İnsandan insana bulaş hasta ve bakteriyi safra kanalları ve bağırsaklarında taşıyan taşıyıcıların dışkılarıyla su ve yiyeceklerin kontamine omlası ile olur. Özellikle portör denilen bu kişilerin besin maddeleri ile uğraşmaları tehlikeli olmaktadır. Hayvan kaynaklı olarak bakteri süt ve süt ürünlerinde, et ve yumurta, deniz ve tatlı su kabuklu hayvanlarında bulunabilir. Bu yolla alınan bakteri besin zehirlenmesi klinik tablosu ile görülebilir. Çok çeşitli yollarla bulaşabilen bu bakteriden korunma yollarının amacı dışkı- ağız yolu bulaşmasını önlemektir. Bunun için öncelikle içme suyu ve kanalizasyon sistemlerinin düzenli olması, suların klorlanması, portörlerin tedavi edilmesi, salgın dönemlerinde aşı uygulamaları korunma yollarıdır.

05. Tedavi
Bakteri antibiyotiklere karşı gittikçe artan oranda direnç geliştirdiği için antibiyogram testi sonrasında uygun antibiyotik kullanılmalıdır. Hastaların su ve elektrolit kaybı varsa antibiyotik tedavisi ile birlikte bu kayıp yerine konulmalıdır.

06. Kullanılan Besiyerleri
Analizlerinde, MacConkey Agar, EMB Agar, Endo Agar, SS Agar, Deoxycholate Citrate Agar (Leifson) Agar ve Triple Sugar Iron Agar kullanılır.