Staphylococcus
01. Genel Bilgiler
02. Staphylococcus aureus
02.01. Genel Bilgiler
02.02. Laboratuvar Tanısı
02.03. Bağışıklık
02.04. Tedavi
02.05. Epidemiyoloji ve Korunma
03. Diğer Staphylococcus Türleri
03.01. Staphylococcus epidermidis
03.02. Staphylococcus saprophyticus
03.03. Staphylococcus capitis
03.04. Staphylococcus warneri
03.05. Staphylococcus hominis
03.06. Diğerleri
04. Kullanılan besiyerleri
01. Genel Bilgiler
Bergey’s Manual of Systematic Bacteriology‘de "Gram Pozitif Koklar" bölümü içinde filogenetik özellikleriyle aralarında benzerlik bulunmayan 15 cins bulunur. Bu cinsler; kok biçiminde, sporsuz, Gram pozitif, kemoorganotrof ve mezofiliktirler. Hücrelerinin diziliş biçimleri, oksijene olan ihtiyaçları, katalaz ve sitokrom oluşturmalarına göre iki gruba ayrılır.
Birinci grupta katalaz veya sitokrom’dan en az birini meydana getiren Gram pozitif koklar bulunur. Staphylococcus, Micrococcus, Planococcus, Deinococcus ve Stomatococcus cinsi bu grubu meydana getirir.
İkinci grupta katalaz negatifler bulunur. Bu grup iki alt grupta incelenir.
a-Fakültatif anaerop veya mikroaerofil koklardan oluşan grup. Streptococcus, Leuconostoc, Pediococcus, Aerococcus ve Gemella genusları bu gruptadır.
b-Anaerop koklardan oluşan grup. Bunlar Peptococcus, Peptostreptococcus, Ruminococcus, Coprococcus ve Sarcina’lardır.
Stafilokoklar, Micrococcaceae içinde incelenirler. Bu familyada yuvarlak, 0.5-3.0 mm çapında, düzgün veya düzensiz kümeler oluşturan, Gram pozitif, genellikle hareketsiz nadiren hareketli ve hücre duvarlarında yani peptidoglikan‘da bulunan diamino asitleri L-Lysine olan koklar bulunur. Aerop veya fakültatif anaerop, kemoorganotrof koklardır. Bu familya üyeleri Micrococcus, Staphylococcus, Stomatococcus ve Planococcus cinsinden oluşur. Bu cinslerin, DNA'daki G+C oranlarında (%30-75 mol) ve hücre duvar yapılarında farklılıklar olmasına karşın, nükleik asit hibridizasyon deneyleri ve 16 S rRNA sıralarının incelenmesi sonucunda bu dört cins bir familya altında toplanmıştır.
Stafilokoklar, yuvarlak 0.5-1.5 mm çapında koklardır. Genellikle düzensiz kümeler ve üzüm salkımı şeklinde görülürler. Ayrıca tetrad, ikişerli kok ya da tekli koklar şeklinde görülür ve Gram pozitiflerdir. Bu mikroorganizmalar hareketsiz, fakültatif anaerop (yalnız S. saccharolyticus anaerop) fakat genellikle aerop üremeyi seven, katalaz pozitif, %10 NaCl‘lü ortamda ve 18-40 °C’ler arasında üreme özelliğine sahiptirler. Stafilokok cinsi içinde çok sayıda türler bulunmasına rağmen bunlardan 17 tür insan örneklerinde üretilebilmiştir.
Stafilokok türleri DNA/DNA ilişkileri ve fenotipik özelliklerine göre dört grup altında toplanırlar.
1- Staphylococcusepidermidis grubunda; S. epidermidis, S.capitis, S.warneri, S. haemolyticus, S. hominus ve S. saccharolyticus
2- Staphylococcussaprophyticus grubunda; S. saprophyticus, S. cohnii ve S. xylosus
3- Staphylococcussimulans grubunda; S. simulans ve S. carnosus
4- Staphylococcussciure grubunda; S. sciure ve S. lentus türleri yer almaktadır.
S.aureus, S. auricularis, S.intermedius, S.hycus ve S.caseolyticus bu grupların dışında tutulurlar.
Stafilokoklar, insan ve hayvanlar için fırsatçı patojendir. İnsan vücudunun çeşitli yerlerinde kolonize olurlar. S. aureus normal insanların, hastanelerde çalışanların ve tedavi altındaki hastaların %70’inin burun mukozasına kolonize olur. S. aureus'un bulunmadığı burun deliği mukozalarında ise S. epidermidis %90-100 oranında ve aksilla, inguinal, perineal, yüz, ayak parmak derisinde bulunur. S. hominis ve S. haemolyticus, aksiller, ingüinal ve perineal deride, S. capitis baş derisinde, S. auricularis dış kulak yolu derisinde bulunurlar. S. saprophyiticus özellikle üroepitelyal hücrelere yapışma özelliğinde olduğundan ürogenital mukozada bulunur.
Staphylococcus türleri ile ilgili genel bilgiler ve analiz yöntemleri veteriner mikrobiyolojisi ve gıda mikrobiyolojisisayfalarında da bilgi bulunmaktadır.
02. Staphylococcus aureus
02.01. Genel Bilgiler
Staphylococcus aureus; pigmentli, fakültatif anaerop çoğunlukla aerop üreyen, koagülaz ve hemoliz pozitif, mannitol, sükroz, maltoz ve trehaloz’dan asit yapabilen, %10 NaCl’de üreyebilen, alfa toksin yapan, Novobiocin’e duyarlı, sporsuz, hareketsiz ve kapsülsüzdür. Lizozim etkisiyle erimez.
İnsan ve sıcak kanlı hayvanlarda gıda zehirlenmesi ve piyojenik enfeksiyonları yapabilen bir stafilokoktur. Doğada her yerde yaygın olarak bulunur.
Stafilokoklar basit besiyerlerinde üreseler de kanlı besiyerinde daha iyi çoğalır ve kolonilerinin etrafında tam hemoliz meydana getirir. 37 oC’de ve pH 7,4’te iyi ürer. Jeloz besiyerinde ürer ve yuvarlak kenarlı mat, kabarık, parlak yüzeyli, S tipinde ve 1-2 mm çapında koloniler yapar. Staphylococcus aureus altın sarısı renginde pigment oluşturur.
Isıya ve kuruluğa dayanıklıdır. Antibiyotik maddelere karşı diğer bakterilere göre daha dayanıklı oldukları gibi Stafilokoklar hızla kemoterapötiklere direnç kazanarak onlardan etkilenmeyen kökenler haline dönüşürler. Betalaktamlara karşı direnç, bunları parçalayan betalaktamaz fermenti yapmaları ile oluşur.
Organizmaya giren stafilokoklar yoğun ve karışık bir savunma mekanizması ile karşılaşırlar. Opsoninler ve komplemanın C3 ile C5 parçaları, lökosit ve makrofajların fagositoz aktivitesini artırır.
Stafilokoklar, sitoloitik, alfa, beta, gama, delta, epidermolitik ve toksik şok sendromu toksini ve lökosidin ayrıca enterotoksinler oluşturarak hastalandırıcılık özelliklerini ortaya çıkarırlar.
Stafilokoklar; koagülaz, deoksiribonukleaz, lipaz, hiyalüronidaz, stafilokinaz, betalaktamaz ve antifagositik maddeler gibi enzim yapısında maddeler salgılarlar. Toksinleri ve enzim yapısındaki maddelerin etkisiyle çeşitli enfeksiyonların oluşmasına neden olurlar.
Stafilokok enfeksiyonları arasında deri ve mukoza da oluşan enfeksiyonlar ki bunlar; apseler, fronkül (sivilce), sikozis (sakal ve kıl kökü iltihabı), kan çıbanı (carboncule), panaris (dolama), hidroadenit (ter bezi iltihabı), biefarit (göz kapağı iltihabı), bademciklerin iltihaplanması, farenjitler, peritonsiller abse ve anjinler sayılabilir. Deri döküntülü hastalık olarak toksik şok sendromu görülebilir. Sepsis, endokardit, pnömoni, gıda zehirlenmesi ve enteritler yaptıkları diğer hastalıklardır.
02.02. Laboratuvar Tanısı
Enfeksiyonun şekline göre çeşitli bölgelerden alınan örnekler incelenir. Bunlar; kan, beyin omurilik sıvısı, balgam ve steril eküvyon ile alınan sürüntü ve ponksiyonlar olabilir.
-Örnekler temiz bir lam üzerine yayıldıktan sonra havada kurutulur ve tespit edilip Gram boyama yapılır. Lökositlerle beraber Gram pozitif üzüm salkımı şeklinde koklar görülebilir.
-Kültür için kanlı agar plaklarına ekim yapılır. Spesifik Staphylococcus aureus izolasyonu için Mannitol (Mannitol Salt Phenol Red) agar, %7,5’lik tuzlu jeloz (agar) besiyeri veya Polimyxin’li (75mg/mL) agar plaklarına ekim yapılabilir. Kan örnekleri için hemokültür besiyerleri kullanılır. İzole edilen bir stafilokokun S. aureus olup olmadığını tespit için şu testler yapılabilir.
Hemoliz olarak beta hemoliz varlığı, altın sarısı pigment varlığı, Katalaz testi pozitifliği incelenir. Daha sonra şüpheli koloni alınarak koagülaz ve novobiocin testleri yapılır. Koagülaz pozitif sonuç S. aureus, negatif sonuç S. saprophyticus, S. epidermidis olarak, novobiocine duyarlılık S. epidermidis, dirençlilik S. saprophyticus olarak değerlendirilir.
Mannitole etki ederek asit meydana getiren ve Polymyxin’li agarda üreyen S. aureus olarak değerlendirilir. Ayrıca latex partikülleri kullanılan antiserumlar ile S. aureus tespiti yapılabilir.
02.03. Bağışıklık
Stafilokok enfeksiyonlarından sonra bağışıklık meydana gelmez.
02.04. Tedavi
Stafilokok enfeksiyonlarında tedavi antibiyotikler kullanılarak yapılır. Antibiyogram testi yapılarak uygun antibiyotik seçilir. Metisiline dirençli stafilokok enfeksiyonları çoklu direnç göstermeleri ve hastane kaynaklı olmaları nedeniyle önemlidir. Metisiline dirençli olan stafilokoklar; Nafcillin, Oksacillin ve Sefalosporinler dahil tüm betalaktam antibiyotiklere ve ayrıca Gentamycin, Tobramycin gibi aminoglikozidlere, Tetrasiklin, Sulfamethoprim, Ciprofloxacin ve Clindamycin'e de dirençli olabilecekleri için tedavide Vancomycin veya onunla birlikte Rifampin kullanılabilir.
02.05. Epidemiyoloji ve Korunma
Doğada yaygın olarak bulunması ve insanların taşıyıcı olması enfeksiyonun sık görülme etkenidir. Bunun için burun ve nazofarinks kültürleriyle S. aureus tespit edilen taşıyıcılar tedavi edilmeli, korunma yöntemleri uygulanmalı ve doğadan bulaşmayı engellemek için hijyen kurallarına dikkat edilmelidir.
03. Diğer Staphylococcus türleri
03.01. Staphylococcus epidermidis
Deri ve üst solunum yolları mukozasında bulunurlar. Kültürlerinde ve enfeksiyon materyalinden yapılan direkt preparatlarda dörtlü, ikili ve düzensiz gruplar halinde veya tek tek koklar olarak görülür. Kanlı agarda; kirli beyaz renkte ve S. aureus‘a göre daha küçük, konveks, düz ya da granüllü yüzeyli koloniler yaparak ürer. Bazıları sarı ya da turuncu pigmentli olabilir. %7.5 NaCl’lü ortamda iyi üremekle beraber %10 NaCl’de üremesi güçleşir. Novobiocin‘e (Mic £ 2 mg/ml) duyarlıdır. Staphylococcus aureus’tan koagülaz negatif, mannitole etkisi etmemesi ve alfatoksin yapmaması özellikleri ile ayrıt edilir.
Fırsatçı patojen olan bu mikroorganizma, yumuşak dokuların apselerinden ve yaralarından, pnömoni, artrit, menenjit, ampiyem, sepsis, endokardit, konjonktivit ve sistit gibi enfeksiyonlardan izole edilmiştir.
03.02. Staphylococcus saprophyticus
Anaerop koşullarda üremeyi seven, koagülaz negatif ve Novobiocin’e dirençli bir mikroorganizmadır. Dışkı, üretra ve servikste normal flora elamanı olarak bulunur. Fırsatçı patojen olarak idrar yolları ve prostat enfeksiyonlarından izole edilir.
03.03. Staphylococcus capitis
İnsan baş derisi, kaş, yüz, ense, kulak bölgeleri derisinde bulunur. Yara ve idrar yolları enfeksiyonlarından izole edilebilir.
03.04. Staphylococcus warneri
Hayvan derisinde bulunur. Nadiren insan enfeksiyonlarından izole edilebilir.
03.05. Staphylococcus hominis
İnsan deri flora elemanıdır. Fırsatçı enfeksiyonlardan izole edilen koagülaz negatif bir mikroorganizmadır.
03.06. Diğerleri
Enfeksiyonlardan izole edilen diğer Stafilokoklar; S. intermedius, S. saccharolyticus,S. auricularis, S. cohnii, S. xylosus, S. simulans cinsleridir.
04. Kullanılan Besiyerleri
Mannitol Salt Phenol Red Agar, Kanlı agar ve %7,5 NaCl agar, Staphylococcus analizlerinde kullanılan besiyerleridir.